PM2.5 là thuật ngữ xuất hiện trong hầu hết báo cáo chất lượng không khí, và đây được xem là tác nhân gây hại lớn nhất cho sức khỏe con người trong các loại ô nhiễm không khí. Không giống bụi thông thường có thể nhìn thấy hoặc cảm nhận được, PM2.5 nhỏ đến mức xâm nhập sâu vào cơ thể mà bạn không hề nhận ra.
Bài này giải thích PM2.5 là gì, vì sao kích thước siêu nhỏ lại khiến nó nguy hiểm hơn các loại bụi khác, nguồn gốc phát sinh, tác hại cụ thể đến sức khỏe và cách theo dõi, giảm phơi nhiễm PM2.5 trong không gian sống hàng ngày.
PM2.5 là gì?
PM là viết tắt của Particulate Matter, tức bụi mịn dạng hạt lơ lửng trong không khí. PM2.5 là nhóm hạt có đường kính nhỏ hơn hoặc bằng 2.5 micromet, nhỏ hơn sợi tóc con người hàng chục lần và hoàn toàn không thể nhìn thấy bằng mắt thường, chỉ quan sát được dưới kính hiển vi điện tử.
Kích thước siêu nhỏ chính là yếu tố khiến PM2.5 nguy hiểm hơn các loại bụi có kích thước lớn hơn như PM10. Bụi PM2.5 có thể tồn tại rất lâu trong khí quyển, trôi dạt hàng trăm đến hàng nghìn kilomet nhờ gió, gây ra ô nhiễm mang tính xuyên biên giới. Khi hít phải, PM2.5 dễ dàng vượt qua các rào cản tự nhiên của cơ thể như lông mũi và họng để đi sâu vào phế nang, từ đó xâm nhập vào máu và di chuyển đến tim, não và nhiều cơ quan khác. Đây là lý do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xem PM2.5 là mối đe dọa sức khỏe lớn nhất trong các loại ô nhiễm không khí trên toàn cầu.
PM2.5 khác PM10 ở điểm nào
PM10 là bụi có đường kính đến 10 micromet, lớn hơn PM2.5 bốn lần. Cơ thể vẫn giữ lại được một phần PM10 ở đường hô hấp trên, trong khi PM2.5 nhỏ đến mức đi thẳng qua các rào cản này để vào sâu trong phổi và máu. Vì vậy trong hầu hết báo cáo chất lượng không khí, PM2.5 luôn được xem là chỉ số đáng lo hơn PM10 ở cùng một khu vực.
Vì sao PM2.5 được chọn làm chỉ số chính trong AQI
Bụi mịn PM2.5 được chọn làm chỉ số chính trong hầu hết bảng báo cáo chỉ số chất lượng không khí (AQI) vì ba lý do thực tế. PM2.5 sinh ra từ hầu hết hoạt động gây ô nhiễm như khí thải xe cộ, nhà máy, lò đốt rác, đốt rơm rạ, cháy rừng và cả hoạt động sinh hoạt gia đình như nấu ăn, hút thuốc. Khi không khí bị ô nhiễm, PM2.5 thường là chất đầu tiên vượt quá giới hạn an toàn. Do khả năng gây hại sâu sắc lên sức khỏe tim mạch và hô hấp, PM2.5 là đại diện chính xác nhất để đánh giá mức độ nguy hiểm tổng thể của không khí tại một khu vực.
Ngưỡng AQI nào được coi là nguy hại
Thang AQI thường chia theo các mốc: dưới 50 là tốt, 51 đến 100 là trung bình, 101 đến 150 là kém cho nhóm nhạy cảm, 151 đến 200 là kém, 201 đến 300 là xấu và trên 300 là nguy hại cho toàn bộ dân số. Từ mức 151 trở lên, trẻ nhỏ, người già và người có bệnh hô hấp hoặc tim mạch nên hạn chế ra ngoài và tăng cường lọc không khí trong nhà.
PM2.5 đến từ đâu
Các hạt PM2.5 có thể sinh ra trực tiếp từ nguồn sơ cấp hoặc hình thành từ phản ứng hóa học của khí thải trong không khí, gọi là nguồn thứ cấp.
| Nguồn gốc | Ví dụ điển hình |
|---|---|
| Nguồn nhân tạo (chiếm tỷ lệ cao) | Khí thải xe cộ, công nghiệp, nhiệt điện than, đốt củi, bếp than, rác, thuốc lá, đốt nhang, nến, hoạt động xây dựng |
| Nguồn tự nhiên | Bụi, đất, cát, phấn hoa, bào tử nấm, cháy rừng tự nhiên, khói núi lửa |
Ở các đô thị lớn, nguồn nhân tạo, đặc biệt là giao thông và công nghiệp, thường là nguyên nhân chính gây ra mức PM2.5 cao kéo dài trong nhiều tháng mùa khô.
Tác hại của bụi mịn PM2.5 đến sức khỏe
Do khả năng xâm nhập sâu vào máu, tác hại của PM2.5 không chỉ giới hạn ở đường hô hấp mà còn ảnh hưởng đến hệ tim mạch và thần kinh. Kích thước siêu nhỏ cho phép PM2.5 đi sâu vào phế nang, nơi cơ thể trao đổi oxy, sau đó chui vào máu và có thể đi đến tim, não, gan. Đây là nguyên nhân dẫn đến các triệu chứng như cay mắt, rát họng, ho, khó thở, tức ngực.
Tiếp xúc kéo dài với môi trường giàu PM2.5 còn có thể khiến cơ thể dễ mắc các bệnh lý như hen suyễn, viêm phế quản, tắc nghẽn mạch máu, nhồi máu cơ tim và suy giảm chức năng phổi. Trẻ nhỏ, người già và người có bệnh nền hô hấp hoặc tim mạch là nhóm chịu ảnh hưởng nặng nhất vì hệ miễn dịch và khả năng lọc không khí tự nhiên của cơ thể yếu hơn.
PM2.5 có ảnh hưởng đến không khí trong nhà không
Có, và đây là điểm nhiều người hiểu lầm nhất. PM2.5 từ bên ngoài vẫn có thể xâm nhập qua khe cửa, vết nứt và hệ thống thông gió dù cửa đã đóng kín. Quan trọng hơn, PM2.5 còn được tạo ra ngay trong nhà từ các hoạt động như nấu ăn, đặc biệt là chiên và nướng, đốt nhang, nến, lò sưởi, khói thuốc lá, và phản ứng hóa học của các chất tẩy rửa hoặc xịt phòng tạo ra PM2.5 thứ cấp.
Trong nhiều trường hợp, nồng độ PM2.5 trong nhà đóng kín có thể duy trì ở mức cao hơn cả ngoài trời sau khi một đợt ô nhiễm đi qua, vì bụi không có đường thoát. Đây cũng là lý do việc chỉ dựa vào cảm giác "đóng cửa là an toàn" không đủ để bảo vệ gia đình, cần có dữ liệu đo thực tế để biết chính xác thời điểm cần bật máy lọc hoặc thông gió. Có thể xem thêm phân tích chi tiết về cách dữ liệu AQI giúp ra quyết định đúng lúc trong bài Ô nhiễm không khí Hà Nội: Cách bảo vệ gia đình bằng dữ liệu AQI.
Có thể làm gì để giảm phơi nhiễm PM2.5
Giảm phơi nhiễm PM2.5 cần sự phối hợp giữa hành động cá nhân và giải pháp ở quy mô lớn hơn.
Ở cấp cộng đồng và công trình, nhà ở, trường học, văn phòng có thể lắp hệ thống lọc HVAC hiệu suất cao hoặc hệ thống lọc khí tổng, kết hợp cảm biến giám sát liên tục để biết khi nào cần tăng công suất lọc. Ở cấp cá nhân và gia đình, các việc thiết thực gồm lau nhà bằng khăn ẩm, dùng máy hút bụi có bộ lọc HEPA, không hút thuốc trong nhà, hạn chế đốt nến và nhang, dùng máy hút mùi khi nấu ăn, hạn chế ra ngoài vào giờ cao điểm hoặc khi AQI ở mức kém, và theo dõi chất lượng không khí bằng cảm biến thời gian thực thay vì chỉ dựa vào cảm giác chủ quan.
Nếu gia đình đã có máy lọc không khí và muốn biết nó đang hoạt động hiệu quả đến đâu, một cảm biến chất lượng không khí đo được PM2.5 sẽ cho kết quả cụ thể theo thời gian thực, thay vì đoán mò dựa trên mùi hoặc cảm giác trong phòng.
